Sum - coolthinking.nl

De internationale Johanna Ter Steege

Johanna Ter Steege, een van Nederlands meest internationale actrices, speelt op dit moment in de nieuwe produktie Tot Ziens. Een film over een onmogelijke liefde. Voor haar allereerste filmrol ontving ze, onverwacht een Europese prijs. Vanaf dat moment speelde ze ieder jaar in een film en werd regelmatig voor haar rollen onderscheiden. Ze geeft niet vaak interviews, maar voor Sum maakte ze een uitzondering.

door Kel Koenen

Johanna ter Steege - coolthinking.nl

De actrice heeft het druk. Een paar dagen na het interview vertrekt ze naar Hamburg, voor een hoofdrol in een nieuwe Duitse film. ‘Als alles doorgaat is mijn volgende project een thriller. Een verhaal over twee vrouwen die vechten om een kind. Een pleegmoeder en een echte moeder. Het is een mooi verhaal dat begint en eindigt met een moord. Het is weer heel wat anders.’ Diversiteit is sowieso een kenmerk van de films waarin Ter Steege speelt. ‘Een van mijn Franse films, J’entends plus la guitare, gaat bijvoorbeeld over Niko, zangeres van de Velvet Underground. De regisseur had acht jaar lang een verhouding met haar en het verhaal is een soort liefdesverklaring aan haar. In deze film speel ik Niko, maar het is heel anders dan je denkt. De film gaat over de intimiteit binnen een relatie, en niet over haar leven als ster. Je weet niet of zij destructief is, of de man of het leven. Ook weer een heel andere film. Datzelfde kan worden gezegd van Meeting Venus en Immortal Beloved. Dit zijn de grote produkties, met grote sterren en ruime budgetten. Dat is ook weer heel anders om mee te maken, heel apart. Bij Meeting Venus zaten Glenn Close en de rest van de cast aan de kant, terwijl ik mijn eerste scene moest spelen. Het was nogal lawaaiig en ik vroeg of het stiller kon zijn. Terwijl ik dat deed, vloog het schaamrood naar mijn wangen. Ik voelde me zo’n beginneling, maar alle andere acteurs hebben dat natuurlijk ook.’ In Immortal Beloved speelt ze Johanna Reiss, vrouw van de broer van Beethoven. Deze film werd door de critici afgedaan als een remake van Amadeus, maar dan over Beethoven. ‘Immortal Beloved heeft een fantastische cast. Gary Oldman, Isabella Rosselini en Jeroen Krabbe zijn acteurs van wereldformaat. Dat is heel apart om mee te maken. Het nadeel was dat het allemaal heel snel moest. Dat vond ik lastig. Ik heb altijd vrij sterk de hand van de regisseur nodig, dan ben ik op mijn best. Bij deze film waren veel figuranten en op een gegeven moment moet je dan je rol doen. Ik vind het vervelend als ik het idee krijg dat je een machine bent, waarbij de knop wordt omgedraaid. Er zijn acteurs die dat goed kunnen, maar ik denk altijd ‘Hallo, mag ik me ook voorbereiden’. Bernard Rose is ook geen acteurs-regisseur. Hij is veel meer voor het plaatje, het beeld. Hij heeft de acteurs uitgezocht en laat ze verder aan hun lot over. Daar raakte ik van in de war, maar het is uiteindelijk wel goed gekomen. Het schijnt dat als je vaker met zulke regisseurs werkt, er wel aan went.’

Geslaagd
Een van Ter Steege’s meest dierbare films is Sweet Emma. In deze Hongaarse produktie van Istvan Szabo was ze de enige buitenlandse actrice. Haar vertolking van Emma, een lerares in Boedapest, leverde haar een nominatie voor beste actrice van de Europese filmprijs, Felix op. ‘Voor Sweet Emma moest al mijn tekst worden nagesychroniseerd. De vrouw die dat deed is een bekende actrice in Hongarije en zij kon goed in de emotie meegaan. Alle andere acteurs en actrices spraken Hongaars en ik Nederlands of Duits. De monologen deed ik in het Nederlands en de dialogen in het Duits. De andere spelers verstonden wel wat Duits, dat was dus makkelijker om te doen. Het mocht niet in het Engels, want in de Engelse taal worden minder woorden gebruikt. Een zin in het Duits vertaald komt meer overeen met de lengte in het Hongaars. In het begin was dat heel lastig. Je leert een scene en weet ook wat de ander gaat zeggen. Ik heb de sleutelwoorden uit een zin geleerd, zodat ik wist waar de ander was in zijn zin. Dat was even puzzelen. De eerste dag zei de regisseur: ‘Johanna, je bent onzeker, althans zo kom je over. Het lijkt wel of je wacht tot de tegenspeler klaar is.’ Toen zei ik: ‘Maar dat is ook zo!’ Dat Hongaars is zo’n vreemde taal. Daar kwam nog bij dat ik twee weken van tevoren was gevraagd voor deze rol. Een week voordat we gingen draaien, kwam ik aan in Boedapest. En pas een dag van tevoren kreeg ik het scenario in handen. Achteraf gezien was het continu in een rivier springen. Acteren draait namelijk niet alleen om tekst, het is vooral de emotie. Je voelt aan, wat de ander wil gaan zeggen. Dat was van deze film zo bijzonder: zonder dat je elkaar verstaat, begrijp je elkaar wel.’

Chemie
Toen Johanna Ter Steege jonger was, had ze niet de ambitie om actrice te worden. Sterker nog, ze wilde altijd cultureel werkster of lerares worden. ‘Ik heb een jaar Sociale Academie gedaan, daarna vijf jaar Dramatische Expressie en vier jaar de Toneelschool in Arnhem. Toen ik op de toneelschool zat, heb ik met een aantal mensen de Trust opgezet. Toen we van de school kwamen, hebben we dat doorgezet en dat is een hele goede toneelgroep geworden. In mijn derde jaar van de Toneelschool had ik Spoorloos gedaan als stage. Toen een jaar later de film uitkwam, was ik net afgestudeerd. Een totaal onverwachte, maar wel leuke bijkomstigheid was dat ik een Europese prijs kreeg voor de beste bijrol. Van verschillende kanten kreeg ik toen te horen dat ik ‘het’ had. Dat is dat je gezicht het goed doet op het doek. Dat heeft niets met schoonheid te maken, maar met een bepaalde complexiteit. Vergelijk het maar als je haar verft, de kleur pakt wel of niet. Er zijn prachtige toneelacteurs, waarbij het op het doek niet werkt. Dat kan andersom natuurlijk ook. Dat is een bepaalde chemie, die je ook niet kan uitleggen. Toen speelde ik dus nog toneel, maar wilde proberen hoever ik kon komen met film in Europa. Ik ben van de ene op de andere dag gestopt met toneel, omdat ik verder wilde dan Nederland. Ons land is te klein met ongeveer tien films per jaar. Daar komt bij dat ik het meeste niet interessant vind. Dan blijft toch heel weinig over. Ik gokte op Europa en dan kan je niet toneel blijven spelen. Die beslissing heb ik toen genomen. Ik was weliswaar zeven maanden werkeloos en toen kwam Vincent and Theo van Robert Altman. Zo is het gekomen en sindsdien heb ik ieder jaar in een film gespeeld.’

Kieskeurig
Een film per jaar lijkt niet zoveel. Toch is het een keus van de actrice zelf. ‘Als ik had gewild, had ik veel meer kunnen doen. De redenen om een aanbieding te accepteren zijn heel persoonlijk en subjectief. Het moet een goed verhaal zijn, maar wat is een goed verhaal? Het moet aan de ene kant fantasievol of sensationeel zijn. Of het moet uit het leven gegrepen zijn, zodat het publiek een weerspiegeling krijgt van wat ze zelf meemaken, of dat ze het zich in ieder geval kunnen voorstellen. Het liefst heb ik dat het een menselijk verhaal is. Ik hou niet zo van helden. Daar geloof ik ook niet in. Ik las vroeger wel boeketreeksen, maar op een gegeven moment boeit dat niet meer. Op het moment dat iets me niet meer interesseert, verveel ik me en dan kan ik het ook niet spelen. Mijn keuzes voor films hebben dus heel sterk te maken met dat wat me boeit, omdat ik ervan overtuigd ben dat zoiets een waarborg is voor mijn kwaliteit.’

Benauwd
De succesvolle actrice is blij dat ze werkzaam is in de Europese filmindustrie. Een industrie die ze een warm hart toe draagt. ‘Ik ben een groot voorstander van de Europese film. Een echte fan van Kieslovski bijvoorbeeld. Er worden zulke mooie films gemaakt in Europa. Je zou zelfs kunnen zeggen dat ik een groot voorvechter ben. Een paar jaar geleden zat ik in Keulen in een forum dat over de Europese film ging. In Europa heb je geen echte sterren. In de Verenigde Staten gaan de mensen voor de ster naar de film, maar hier gaan de mensen meestal voor de regisseur naar een film. Europa is wat dat betreft veel egalitairder.’

Ter Steege vindt het heerlijk om in Amsterdam te wonen, maar krijgt het in hier wel eens te beperkt. ‘Je mag in Nederland niet goed zijn. En als je goed bent of succes hebt moet je tweemaal zo hard vechten om het een keer te horen. Dat maakt het hier  af en toe redelijk benauwd. Ik heb vrij veel gereisd en dan weet je hoe het in andere landen toegaat. In Nederland moet je, ook al heb je in tig films gespeeld, je iedere keer weer bewijzen. Als je dan weer een nieuwe aanvraag indient bij het Produktiefonds lijkt het alsof dat wat je eerder hebt gedaan helemaal niet meer telt. Dat komt omdat we alles willen verdelen. ‘Zo van die en die heeft al eens een prijs gehad, dus nu moet een ander eens een kans hebben.’ Daar krijg ik weleens een punthoofd van!’

Desondanks voelt ze er niets voor om, zoals een aantal collega’s voor haar, de oversteek naar de Verenigde Staten te maken. Althans, niet op de bonnefooi. ‘Amerika is veel te groot. Ik vind dat ze jou moeten ontdekken en niet dat de rol moet worden omgedraaid. Als ze je willen komen ze wel naar je toe, dan heeft het geen nut om daar naar toe te gaan. Ik zat eens in een forum met Paul Verhoeven en toen vroegen ze ook: zou je niet eens…? Ja, natuurlijk wel. Maar het heeft geen zin om er naar toe te gaan. Er zitten in Hollywood mensen die dag in, dag uit naar films kijken. Ook alle Europese films. Dus ze kennen je toch wel. En in het aflopen van alle feestjes geloof ik ook niet in. De echte sollicitatie is dat wat je laat zien op film.’

Positief
Tot Ziens is de nieuwe Nederlandse film van Heddy Honigmann. Ter Steege speelt hierin een onderwijzeres die een relatie krijgt met een getrouwde man. Een onmogelijke relatie, want de man is getrouwd. ‘Vanaf het begin ben ik betrokken bij Tot Ziens. Drie jaar geleden kwam Hedig Honigman naar mij toe met twee A4-tjes. Ze had een idee voor een film en wilde graag dat ik er naar keek. Vervolgens had ik het erg druk en belde haar vier maanden later pas op. We hebben een afspraak gemaakt en vanaf dat moment hebben we elkaar wekelijks gezien. Ze is mijn beste vriendin geworden en heb ik meegeholpen aan het scenario. Het is een film over liefde en overspel. Het is een onmogelijke liefde, die je emotioneel wel zou willen, maar verstandelijk weet je dat het gewoon niet kan. Ik denk dat bijna iedereen wel zo’n situatie kent in zijn leven. Of ooit nog eens zullen meemaken. Het thema vond ik prachtig en de inhoud ook, maar mijn deelname was afhankelijk van de manier waarop Hedy het zou vormgeven. Iedere keer kreeg ik een versie van het scenario en gaf weer wat idee=EBn. Het was een goede, hechte samenwerking. De scene van de stropdassen was bijvoorbeeld van mij. De hoofdpersoon Laura wil voor haar minnaar een stropdas kopen, maar weet eigenlijk helemaal niet of Jan uberhaupt stropdassen draagt. Laat staan wat voor overhemden hij draagt.’ De film heeft bijzonder positieve recensies gehad en ook Ter Steege is tevreden met het resultaat. Bij het afscheid vraagt ze plotseling: ‘Wist je  eigenlijk aldat ik er een prijs voor heb gehad? Een Bronzen Luipaard van het filmfestival in Locarno. Dat was een paar weken geleden, echt een grote verrassing. De speciale juryprijs voor beste actrice. En de film zelf heeft ook al een prijs gekregen. Van een commissie die alle filmhuizen over de hele wereld vertegenwoordigt. Ik ben blij met de positieve kritieken, maar dat zegt lang niet alles. Want het publiek maakt  uiteindelijk de dienst uit. Ik hoop dat de mondelinge overdracht zo goed is dat de meeste mensen de film voor zichzelf willen zien.’

Sum - coolthinking.nl

Dit artikel verscheen eerder in Sum 05 – augustus 1995



Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *