IQ

De stille observant

Young Adults Fight Giant Bugs In Outer Space. Dat is volgens Paul Verhoeven (60) de kern van zijn nieuwe film, het sciencefiction spektakel Starship Troopers. Ondanks zijn grote successen raakt de regisseur maar niet verlost van zijn gewelddadige en oversekste reputatie.

door Kel Koenen

Paul Verhoeven - coolthinking.nl

‘Ik observeer het bestaan, heb commentaar, maar hou veel dingen voor me’

Is Starship Troopers een anti-oorlogsfilm, door met oorlog de draak te steken?

Wat is een anti-oorlogsfilm? Dergelijke films zijn absoluut zinloos om te maken, omdat de mens toch zijn oorlogen blijft voeren. Anti-oorlog vind ik een heel naïef streven. Het is een observatie over de manier hoe mensen omgaan met oorlog, wat oorlog met mensen doet en hoe propaganda werkt. Starship Troopers geeft de kijker zeker het idee mee dat een oorlog zwaar is, zeventig procent van de mensen die we in de film introduceren, overleeft het niet. Het is een observatie waarmee ik wil zeggen: ‘Oorlog gaat ongeveer zo.’ Maar het is een absurde oorlog vanwege die gigantische insecten. Een metafoor? Ach, Starship Troopers heeft zeker de bedoeling om te laten zien dat oorlog niet leuk is.

Maar hoe moet je dan de ironische ondertoon plaatsen?

De ironie en satire slaan op de Verenigde Staten, maar volgens mij is het vrij onschuldig. Het is zeker geen aanval op het land, omdat ik in de VS ook veel interessante dingen zie. Het was in ieder geval geen wraak op het land, vanwege de reacties op mijn vorige film Showgirls. Dat kan ook helemaal niet, want het script van Starship was allang klaar voordat Showgirls in première ging.

Had je met de satire de hysterie in gedachten tijdens de Golfoorlog?

Zeker, maar ook nog heel recent. Toen de VS namelijk twee maanden geleden op heel gespannen voet leefde met Irak, vanwege hun weigering om Amerikaanse inspecteurs toe te laten. Volgens mij speelde dat in Europa minder, maar in de VS werd iedereen opgejut voor de eventuele op handen zijnde aanval. Ook de media stonden klaar om Saddam Hoessein weer af te schilderen als de grootste schurk allertijden. Nou is het ook geen aardige man, geloof ik. Toen de spanning uiteindelijk verminderde, kwam het mij voor alsof men een beetje teleurgesteld was dat het niet tot een gewapend treffen was gekomen. Het is kenmerkend voor de mentaliteit van een grootmacht. Anno nu, maar ook dertig jaar geleden. Ik lees op dit moment het boek over de Kennedy-tapes. Dat gaat over alles wat Kennedy met zijn raadgevers heeft besproken tijdens de Cubaanse rakettencrisis. Dan komt het hele militaire apparaat naar het Witte Huis en alle chiefs of stafs adviseren Kennedy: ‘Aanvallen. Bommen gooien. Eiland bezetten. Invasie. Gooi maar kapot. Now and fast. Better now than tomorrow.’ Die manier van denken zit ook in Starship. Maar Kennedy heeft zoiets van ‘Relax. Let’s see if we can do something with diplomacy. Perhaps we should talk to Chroetsjov.’ Maar de rest zei: ‘Niet praten, gewoon bommen gooien!’ Ik wist wel dat het eigenlijk zo werkte, maar ik vind het interessant omdat het wordt bevestigd. Dat geldt eigenlijk voor ieder groot land dat leunt op zijn militaire apparaat en slaat niet alleen op de Verenigde Staten. Daarom moeten ook de politieke standpunten van de Federal Government in de film met een korrel zout worden genomen.

Zijn dat elementen die jezelf in een scenario brengt?

Wel samen met Ed Neumeier, de scenarioschrijver van Starship Troopers. Maar het zijn dingen die ik signaleer in de Amerikaanse samenleving. Het originele scenario ging alleen maar over de grote insecten. Dat was de reden waarom ik de film wilde maken, niet vanwege de politieke connotatie. Dat is er later aan toegevoegd. Het oorspronkelijke idee was ‘Young Adults Fight Giant Bugs In Outer Space.’

Die hele politiek is dus de visie van Paul Verhoeven op het script?

Ja, of die van Robert Heinlein. Het originele idee had niks met Heinlein te maken. Dat boek is er aan toegevoegd omdat de studio geen geld wilde stoppen in het oorspronkelijke idee. Het klinkt ook een beetje vreemd, natuurlijk. ‘Young adults fight Giant Bugs in Outer Space’ klinkt toch ook als What the fuck is this? Ja toch? Toen hoorden we dat er een boek van Robert Heinlein was, dat ook over oorlog met insecten ging, toen hebben we dat als uitgangspunt genomen. Ook de studio zag meer in dat idee. De politieke filosofie van het boek -dat een cryptofascistische Utopia beschrijft- namen we op in het scenario.

En de obligatoire rel rond Verhoeven is weer ontstaan…

En dat terwijl ik niet eens wilde provoceren met deze film. Als ik dat wel wil doen, doe ik het bewust. Starship Troopers is een satire op supermachten en heeft niets met fascisme te maken. Ik kijk met grote afstand naar het boek van Robert Heinlein, omdat ik mij niet kan vereenzelvigen met zijn fascistisch-utopisch ideaal.

Wanneer werd jij erbij gehaald?

Vrij in het begin van het productieproces, maar het boek was toen al geïntegreerd in het scenario. Starship Troopers was een jaar in ontwikkeling voordat ik erbij kwam, maar ook dat is al vier jaar geleden. Toen duurde de ontwikkeling van het project toch nog zo’n twee jaar. We hebben toen een korte scène van zestig seconden gemaakt, met de computerbugs uit de film. Dat vond de studio zo geslaagd dat ze op basis daarvan het groene licht gaven.

 

Waarom wordt alternatief leven in het heelal altijd kwaadaardiger afgeschilderd dan wij?

Niet noodzakelijk kwaadaardiger, maar meer ontwikkeld en dus meer kwaadaardig. Met onze technologische staat zijn we ook meer kwaadaardig dan zo’n driehonderd jaar geleden. In onze eeuw zijn er wel zo’n tweehonderd miljoen mensen opgeruimd, nietwaar? Dat getuigt toch wel van een zekere kwaadaardigheid. Stephen Hawking, die Britse natuurkundige, heeft een paar weken geleden beweerd dat er absoluut buitenaards leven moet bestaan. Hij zegt dat er leven is, net zoals wij er zijn. Het hele heelal zit er vol mee en we moeten er maar van uitgaan dat het vijandig is. Dat heeft hij gezegd, gebaseerd op zijn observaties van mensen. Hij zei ook dat we ervoor moeten waken geen boodschappen uit te sturen, dat kan alleen maar noodlottig zijn.

Dus de film Contact is kolder?

Volgens hem wel, want Contact heeft een te positieve voorstelling van zaken over wat er in het heelal te vinden is. Starship gaat uit van de propositie dat het buitenaardse leven vijandig is. Mocht er ooit buitenaards leven naar ons zonnestelsel komen, dan is er geen hoop meer. Dan kan de mensheid het wel vergeten.

 

Je hebt je eigen dienstplicht vervuld als filmer in het leger. Wat weet je daar nog van?

Ik heb een hele makkelijke tijd gehad. Als regisseur praatte ik even makkelijk met generaals als met de andere dienstplichtigen. Ik kon overal doorheen marcheren, want iedereen wilde graag in die jubileumfilm over het korps mariniers in 1965. Verder heb ik een paar documentaires gemaakt.

Was het nog handig voor deze film?

Absoluut, omdat je dan toch doorhebt over de mores van een leger. Ik weet in ieder geval hoe er gesalueerd moet worden. In die jubileumfilm zit ook een amfibische landing en die scène lijkt heel erg op die landing van de ruimtevaartuigen in Starship Troopers.

Hoe heb je zelf de oorlog ervaren?

Ik stond als zesjarige natuurlijk niet op het slagveld, maar ik heb wel de gevolgen van de bezetting meegemaakt. Ik heb ook lijken op straat gezien. Je ziet een heleboel dingen, waarvan je eigenlijk niet begrijpt wat het is, maar je neemt het wel op. Mijn ouders hebben de oorlog overleefd en ik had in mijn directe omgeving geen persoonlijke tragedies meegemaakt, dus oorlog was ook heel spannend.

De bezegeling van de vriendschap, zoals in Starship Troopers, zat toch ook heel duidelijk in Soldaat van Oranje.

Absoluut, Starship Troopers vertoont ook heel veel parallellen met Soldaat van Oranje, de laatste was een meer realistische film en heeft daardoor veel meer impact. In Soldaat is het de groep studenten, die vooraf ook de oorlog als iets heel spannends zien. Maar als de oorlog dan uitbreekt, gaat iedereen een andere kant op. De een wordt een verrader, de ander een verzetsman. Maar uiteindelijk maakt het allemaal niet veel uit, want bijna iedereen gaat dood. Aan het einde staat Rutger Hauer met Dolf de Vries bij het raam en toasten ze op de toekomst. Heel ambigu, want van de zeven vrienden zijn zij de enige twee overlevenden. Net als in Starship Troopers. De film begint met de groep vrienden van de middelbare school en de m eesten blijven achter op het slagveld. Precies dezelfde thematiek: je begint met de innocence -de onschuld- en het ergste wat je kan overkomen, is dat je vriendinnetje een ander heeft gevonden en later wordt iedereen volwassen.

Waarom vind je die thematiek zo belangrijk?

Nou, volgens mij is het de thematiek van Tolstoi’s Oorlog en Vrede. Die zou ik mij niet durven toe-eigenen. Nee, het is toch de thematiek van het leven zelf, maar dan samengebracht in twee uur. Dat versterkt de impact. Ik trek ook geen conclusies, althans maak ze niet visueel. Ik observeer het bestaan, heb er zeker commentaar op, maar ik hou veel dingen voor me.

Ben je voorzichter geworden met je observaties na Showgirls?

Ik weet niet wat ik heb fout gedaan met die film, misschien zie ik het over tien jaar heel anders. Maar ik neem nooit meteen afstand van een project, anders laat je jezelf vallen. Je visie ben jezelf en dat verandert maar heel langzaam. Zelfs Picasso heeft dingen gemaakt die niet allemaal evenwichtig zijn.

Wat ben je op dit moment aan het doen?

Ik ben bezig met een project over Houdini. Hij had op het einde van zijn leven een relatie met een medium in Boston, maar eigenlijk wilde hij haar ontmaskeren. Dit medium beschikte over ectoplasma dat uit haar vagina kwam, waarmee ze dingen kon laten bewegen.

Pardon?

Nee, ik ben bloedserieus. Door het ectoplasma uit haar vagina kon ze dingen laten bewegen.

Wie heb je in gedachten voor de hoofdrollen?

Nou, er schijnen met het onderwerp nog wat problemen te zijn. In de tweede versie van het scenario kwam het ectoplasma ineens uit haar huid, maar ik ben teruggegaan naar de eerste versie. Ik wil de vagina erin houden. Ik hou wel de opties open: is het waar of niet? Zoals in Total Recall waar er twee waarheden zijn: droom of werkelijkheid. Zo’n film moet het worden. Het scenario was een tijdje geleden bij Robert Zemeckis en dan zou Tom Cruise de rol van Houdini moeten krijgen. Ik heb met hem gebeld, maar hij wil eerst weten welke versie van het scenario we gebruiken.

“IQ

Dit artikel verscheen eerder in IQ 01 – februari 1998