IQ

Historicus met een missie

Saul Friedlander’s onderzoek naar de houding van Paus Pius II tijdens de Tweede wereldoorlog kreeg in 1964 veel waardering. Maar ook zijn jongste onderzoek, Nazi-Duitsland en de joden, waarvan het eerste deel net in boekvorm, is verschenen krijgt veel aandacht en lof. De historicus was in ons land in het kader van een Europese boekentoernee. IQ sprak met hem.

door Kel Koenen

Saul Friedlander - coolthinking.nl

‘Mijn generatie historici moet zo lang mogelijk doorgaan met hun onderzoek’

IQ Wat is uw belangrijkste conclusie uit het onderzoek?

SF Dat het Duitse volk niet primair voor ogen had om het gehele joodse volk te vermoorden. Tuurlijk, er was grote onverschilligheid ten opzichte van het lot van de Joden en het anti-semitisme leefde zeker onder de bevolking, maar dat laatste gold voor de meeste Europese landen.

IQ Is dit onderzoek uw opus magnum?

SF Dat is zo moeilijk om van tevoren te zeggen, maar ik denk het niet. Ik ben met dit deel I van Nazi-Duitsland en de joden zes jaar bezig geweest om het te schrijven. Volgens mij heb ik voor het tweede deel nog meer tijd nodig, maar dat wil mijn uitgever vast niet horen. Als ik dan nog inspiratie heb, zou ik graag eens over iets heel anders onderzoek doen en schrijven.

IQ De holocaust is waarschijnlijk de meest beschreven en onderzochte periode uit de moderne geschiedenis. Wilt u met dit boek alle andere onderzoeken overbodig maken?

SF Oh nee, die pretentie heb ik absoluut niet. Ik denk wel dat dit boek anders is dan de meeste academische boeken over dit onderwerp. Ik heb bewust gebruik gemaakt van bronnen als dagboeken, correspondentie en krantenberichten om op microniveau te kijken naar dit onderwerp.

IQ En u kunt aan de discussie een meerwaarde blijven geven?

SF Zeker, de generatie van historici die de jaren dertig en de Tweede wereldoorlog hebben meegemaakt, kunnen het gevoel van angst en terreur van de slachtoffers meegeven aan jongere collegae. Om die redenen heb ik al vaker gezegd dat mijn generatie historici zo lang mogelijk moet doorgaan met schrijven.

IQ Was deze periode in de contemporaine geschiedenis voor u als historicus een bewuste periode om te bestuderen?

SF Aanvankelijk wilde ik me juist niet in deze periode verdiepen. Maar ik merkte aan mijzelf dat ik er als een soort automatisme naar toe werd getrokken. Het leed van mijn volk, maar dat van mijn familie, werkte waarschijnlijk als een lotsbepaling. Toen ik dat doorhad, heb ik me er gewoon aan overgegeven.

IQ Kan een gebeurtenis als de holocaust ooit weer plaatsvinden?

SF Absoluut. Zoals ik al aangaf, zijn er nu al verschillende generaties voor wie de holocaust en de hele Tweede Wereldoorlog iets abstracts is uit de geschiedenisboeken. Genocide en volkerenmoord is iets van alle tijden en alle volken, in bepaalde omstandigheden kan het overal gebeuren. Kijk maar naar Rwanda, Bosnië. Zo zijn er talloze plaatsen te noemen.

IQ U doceert aan zowel de universiteiten van Tel Aviv als aan de Universiteit van Californië in Los Angeles. Zijn er grote verschillen in menthaliteit tussen die studenten?

SF Er zit vele duizenden kilometers tussen de twee universiteiten en dat geldt ook voor de studenten. In Israel is men ook veel meer bewust van de geschiedenis en de vertaling daarvan in de dagelijkse praktijk. Mijn Amerikaanse studenten zijn veel meer regionaal ingesteld en kennen zelfs de historie van hun eigen land maar in heel beperkte mate. Laat staan de wereldgeschiedenis. Ze kennen de naam Hitler nog net, maar weten weinig over de hele context. Ik zeg niet dat ze dommer zijn, maar primair liggen hun interesses wel heel ergens anders.

IQ Sinds de jaren zestig pleit u al voor teruggave van bezette gebieden aan de Palestijnen. Hoe staat u tegenover het beleid van de huidige Israelische regering?

SF Ik vind het een heel gevaarlijk beleid. Waar Nethanjahoe en de zijnen op dit moment mee bezig zijn, vind ik heel gevaarlijk voor de vrede in de regio. In die laatste voorstellen hadden ze het, meen ik over dertien procent. Dertien procent! Dat is helemaal niets. En dan ook nog onder druk van de Verenigde Staten, want er zijn krachten in Israel die liever helemaal geen bezette gebieden teruggeven.

IQ Gebruikt u wel eens Internet om bepaalde dingen op te zoeken?

SF Daar kan ik echt volmondig ‘nee’ op zeggen. Ik zal wat verklappen, ook de hele revolutie van de PC is aan mij voorbij gegaan. Ik schrijf alles op papier met een ouderwetse pen. Dan gaan de vellen naar de uitgeverij en daar wordt alles ingetypt. Vervolgens ontvang ik daarvan uitdraaien en die corrigeer ik. Een computer en Internet laat ik gewoon aan mij voorbijgaan Dat zal mijn tijd wel duren.

“IQ

Dit artikel verscheen eerder in IQ 06 – juli/augustus 1998